Alfonso de Borbón y Borbón, fillo de Isabel II e do seu esposo o rei consorte don Francisco de Asís de Borbón y Borbón, naceu en Madrid o 28 de novembro de 1857.
Sobrevida a revolución de 1868, tras a batalla de Alcolea, a Familia Real houbo de abandonar o país, internándose en Francia; tras unha breve estancia no castelo de Pau, cedido por Napoleón III, quedou instalada en París, primeiro no palacio Rohan, logo no Basilewski (rebautizado palacio de Castela).
O 25 de xuño de 1870, a Raíña abdicou no seu único fillo home, en solemne cerimonia celebrada no palacio de Castela: os máis sensatos membros do partido isabelino (unionistas, e algún moderado), entre os que destacaban Sesto e o marqués de Molins, lograron convencer a Isabel II de que tomase esta decisión, xa aconsellada o ano anterior por varios destacados políticos do seu reinado, encabezados por Bravo Murillo.
Os graves acontecementos internacionais (a guerra franco-prusiana e as súas consecuencias inmediatas) determinaron o traslado da Familia Real española a Xenebra.
En contraste co caso de Isabel II, cuxas lamentables carencias en educación —intelectual e política— contribuíron eficazmente ao fracaso do seu reinado, don Alfonso formouse en contacto cos máis variados ambientes sociais e culturais, e nos mellores colexios de Europa. Dominando varios idiomas e familiarizado con sistemas políticos que ían do autoritarismo paternalista do emperador Francisco José ao parlamentarismo británico da raíña Victoria ía ser o Rei ideal para coroar o proxecto integrador de Cánovas.
En decembro de 1874, o pronunciamento de Martínez Campos precipitou os acontecementos, ao conseguir que practicamente todos os mandos do Exército sumásense á iniciativa daquel, proclamando Rey a Alfonso XII en Sagunto. Aínda que o proxecto canovista —baseado nunha proclamación democrática do Rey no seo das Cortes —, estaba en contradición cun novo recurso ás armas, houbo de asumir os resultados do golpe militar, facéndose cargo do Goberno. Polo demais, a compenetración de don Alfonso co programa político de Cánovas, quedara expresada no manifesto de Sandhurst, publicado con ocasión dos aniversarios do Príncipe en novembro anterior.
Alfonso XII entrou en España por Barcelona, onde tivo un recibimento entusiasta (9 de xaneiro de 1875). Alí confirmou nos seus poderes a Cánovas, e seguiu viaxe por Valencia, para facer a súa entrada triunfal en Madrid o 14 do mesmo mes. Catro días máis tarde partía —vía Zaragoza— a fin de poñerse á fronte das tropas que loitaban contra o carlismo. Secundando a política integradora de Cánovas, tomou contacto tamén con Serrano e Sagasta —respectivamente, xefe do Estado e xefe do Goberno a cuxos poderes puxera fin a Restauración—. Ruiz Zorrilla, en cambio, marcou distancias, mantendo un republicanismo sen concesións desde o seu exilio en Francia, onde non tardaría en lanzarse a vías conspiradoras.
A Constitución de 1876 abriu camiño a unha política tan afastada do moderantismo isabelino —que cifraba o seu programa no restablecemento da Constitución de 1845— como da democracia do 69: aspirou a un equilibrio ecléctico entre ambos.
O mesmo ano 1876 concluía a guerra carlista: o Rey, asesorado polo xeneral Quesada, dirixiu a ofensiva final, entrando en Pamplona o 28 de febreiro, ao mesmo tempo que o chamado Carlos VII cruzaba a fronteira. Dous anos despois, a colaboración entre os dous xefes que conduciran as operacións en España —Martínez Campos e Jovellar— permitiu poñer fin á guerra dos dez anos (paz de Zanjón).
O 23 de xaneiro de 1878 casou —a pesar da oposición da raíña Isabel— coa súa prima, María Mercedes de Orleans. Desgraciadamente, a nova soberana —dezasete anos— faleceu cinco meses máis tarde. O Rey houbo de contraer novo matrimonio (29 de novembro de 1879), esta vez por estrita razón de Estado, coa archiduquesa María Cristina de Habsburgo-Lorena. Desta unión nacerían tres fillos: a princesa Mercedes (1881), a infanta María Teresa (1883), e o que cinguiría a coroa como Alfonso XIII, nado seis meses despois da morte do seu pai.
O 25 de novembro de 1885, o Monarca, minado pola tuberculose, faleceu no palacio do Pardo.